پیشگفتار

الحمد لله والصلاة والسلام على رسول الله وعلى آله وصحبه أجمعین:

آب زمزم بهترین آب روی زمین است واکنون بیش از پنج هزار سال؛ از ظهور این آب گوارا و شفا بخش، از زمان حضرت اسماعیل علیه السلام تا کنون می گذرد،زمزم آبی است که خداوند آن را به عنوان هدیه به مؤمنانی که از دور دست برای زیارت خانه اش مشرف می شوند؛ارزانی داشته است، ودارای فواید بسیاری است، برخی از فواید آب زمزم این است که خستگی را از بین می برد، وبدن را تقویت می کند، مشاهده می کنیم که زایران خانه ی خدا بعد از طواف وخستگی، هنگامی که آب زمزم را می نوشند، احساس خستگی از آنان دور می شود وفعال تر می شوند.در این کتاب مختصر سعی نموده ایم که برخی از فضایل، آداب، ویژگی وخصوصیات آب زمزم را ذکر نماییم،امید است که مورد استفاده عزیزان قرار بگیرد،واز خداوند سبحان مسئلت دارم که این عمل را از بنده بپذیرد.

خادم العلم والعلماء

دکتر حسین تاجی گله داری

تاریخچه آب زمزم

داستان ظاهر شدن آب زمزم با داستان وسرگذشت حضرت ابراهیم وهمسرش هاجر وفرزندشان حضرت اسماعیل ارتباط دارد، حضرت ابراهیم علیه السلام به دستور خداوند، همسرش هاجر وفرزندش اسماعیل را که تازه متولد شده بود؛ از سرزمین کنعان (فلسطین) به سرزمین خشک وسوزان فاران (مکه) که نه جانداری ؛ نه آب وعلفی داشت؛ در میان دره های کوهستانی، منتقل کرد، آنها هیچ زاد وتوشه ای بجز یک مشک آب وکیسه ای خرما چیزی نداشتند؛ حضرت ابراهیم علیه السلام آن دو را کنار درخت بزرگی در نزدیکی مکان کعبه گذاشت، سپس از مکه خارج شد؛ چون قصد برگشتن نمود، همسرش بدنبال او براه افتاد، وگفت: ای ابراهیم ما را در این بیابانی که هیچ کس وهیچ چیز وجود ندارد، رها می کنی وکجا می روی؟ هاجر چندین بار سخن خویش را تکرار کرد، اما از ابراهیم علیه السلام جوابی نشنید، آنگاه هاجر گفت: آیا خداوند به تو چنین دستور داده است؟ حضرت ابراهیم علیه السلام فرمود: بله، هاجر گفت: در این صورت خداوند ما را ضایع نمی کند.

آنگاه حضرت ابراهیم علیه السلام به راهش ادامه داد؛ تا این که از دید آنان ناپدید گردید، پس دست دعا وتضرع به درگاه خدای بی نیاز بلند کرد، وعرضه داشت:

﴿٣٧﴾ رَبَّنَا إِنَّکَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِی وَمَا نُعْلِنُ ۗ وَمَا یَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِن شَیْءٍ فِی [سوره ابراهیم :37]

« پروردگارا ! من (برخی) از فرزندانم را در وادی (خشک) و بی آب و بی گیاه ، نزد خانه گرامی تو ساکن ساختم . پروردگارا ! تا نماز را بر پا دارند ، پس تو دلهای (گروهی) از مردم را به آنها مایل بگردان و از میوه ها به آنها روزی ده ، باشد که آنان سپاس گزارند».

هاجر واسماعیل علیهما السلام تنها ماندند؛ هاجر از آن آبی که همراه داشت می نوشید، واز آن خرما می خورد، وکودکش را شیرمی داد؛ تا اینکه پس از اندک زمانی آب همراه هاجر تمام شد، وتشنگی بر آنها غالب شد، تشنگی فرزند؛ مادر را به تلاش برای یافتن آب واداشت، پس برای جستجوی آب به هر سوی می دوید،شاید که کسی را بیابد یا اینکه جرعه آبی پیدا کند، پس کوه صفا از همه نزدیکتر بود، بنابراین هاجر در پی آب به فراز کوه صفا رفت؛ ولی چیزی نیافت، سپس از صفا پایین آمد، ودوان دوان به فراز کوه مروه رفت، آنجا نیز چیزی نیافت وکسی را ندید، واین فاصله ی میان دو کوه صفا ومروه را هفت بار پیمود، وتا آنجا که توانست سعی کرد؛ اما تلاش وسعی اش بی نتیجه بود؛ تا اینکه به معجزه الهی به ناگاه در کنار حضرت اسماعیل چشمه آبی ظاهر شد وفواره زد، هاجر؛ از ترس اینکه آن آب به درون زمین فرو رود،مقدار خاک وشن را اطراف آن ریخت،و آب را در آنجا نگاه داشت، سپس مشک خود را پر کرد، وبه فرزندش داد وخود نوشید،این چشمه ی مبارک زمزم نام گرفت، وبه هاجر وفرزندش حیات دوباره بخشید.

پس از مدتی قبایل «جرهم» که از آنجا می گذشتند؛ متوجه شدند که در این منطقه آبی وجود دارد؛ لذا آنان با کسب اجازه از مادر اسماعیل؛ در کنار این چشمه که به چاهی تبدیل شده بود وآب فراوان داشت؛ سکونت گزیدند.

حضرت اسماعیل علیه السلام بزرگ شد، وبا یکی از دختران جرهمی ازدواج کرد، وسپس با پدرش حضرت ابراهیم علیهما السلام خانه ی کعبه را بنا کردند، پس از چندی قبایل کنانه وخزاعه نیز در جوار کعبه ساکن شدند، جرهمیان حرمت کعبه وحرم را پایمال کردند، آنگاه خداوند آب زمزم را از جوشش انداخت وخشک کرد، سپس کنانه وخزاعه؛ جرهمیان را بیرون راندند، وخود بر سرزمین مکه مسلط گردیدند (1) .

امام بخاری رحمت الله علیه داستان حضرت ابراهیم وهمسرش هاجر وفرزندشان اسماعیل علیهم السلام را در کتاب صحیح از زبان عبدالله بن عباس رضی الله عنهما چنین نقل می کند:

__________

(1) ... به بدایه ونهایه ابن کثیر (1/221-224) وتاریخ طبری (1/152-155) وسبل الهدی والرشاد(1/187) واخبار مکه فاکهی (2/6) رجوع شود.

ابن عباس رضی الله عنهما می گوید: اولین بار که زنان از شال کمر استفاده کردند به تقلید از مادر اسماعیل (هاجر) بود. وی شال کمر، استفاده کرد تا رد پایش را از بین ببرد و ساره آنرا نبیند. سپس، ابراهیم علیه السلام هاجر و فرزندش، اسماعیل را که شیرخواره بود، برد و در نزدیکی بیت الله زیر درخت بزرگی که بالاتر از زمزم در قسمت علیای مسجد، قرار داشت، گذاشت. در آن زمان، در مکه، احدی وجود نداشت و آب نبود. ابراهیم علیه السلام آنها را با یک کیسه خرما و یک مشک آب، همانجا رها کرد. سپس، به آنها پشت کرد و براه افتاد. مادر اسماعیل، بدنبال او براه افتاد و گفت: ای ابراهیم! ما را در این بیابانی که هیچ کس و هیچ چیزی وجود ندارد،رها میکنی و کجا می روی؟ و چندین بار، این جمله را تکرار کرد. اما ابراهیم علیه السلام به او توجه نمی کرد. آنگاه، هاجر گفت: آیا خداوند به تو چنین دستوری داده است؟ ابراهیم گفت: بلی. هاجر گفت: در این صورت، خداوند ما را ضایع نخواهد کرد. سپس برگشت. ابراهیم علیه السلام به راهش ادامه داد تا اینکه به گردنة کوه، جایی که دیگر آنها او را نمی دیدند، رسید. آنجا رو بسوی کعبه کرد و دستهایش را بلند نمود و چنین دعا کرد: پرودگارا! من زن و فرزندم را در سرزمین بدون کشت و زرعی در کنار خانه تو که (تجاوز به) آنرا حرام ساخته ای، ساکن کرده ام تا نماز را بر پای دارند. پس تو دلهای گروهی از مردم را بسوی آنان متمایل کن و آنها را از میوه ها، روزی عطا فرما، باشد که سپاسگزاری کنند.

و هاجر نیز اسماعیل را شیر می داد و از آن آب، می نوشید تا اینکه آب مشک اش، تمام شد. آنگاه، او و فرزندش، تشنه شدند. او فرزندش را می دید که از (شدت تشنگی) به خود می پیچد و یا پاهایش را به زمین می زند.

هاجر که نمی توانست شاهد دیدن این صحنه باشد، براه افتاد و بالای کوه صفا که آنرا نزدیکتر یافت، رفت و در آنجا ایستاد و بسوی رودخانه نگاه کرد که آیا کسی را می بیند؟ ولی کسی را ندید. سپس، از کوه صفا پایین آمد تا به رودخانه رسید؛ آنگاه گوشة پیراهنش را بالا کشید و مانند کسی که دچار مشکل شده باشد، دوید تا اینکه از رودخانه گذشت. سپس، بالای کوه مروه رفت و آنجا ایستاد و نگاه کرد که آیا کسی را می بیند؟ و لی کسی را ندید. و هفت بار، این عمل را تکرار نمود.

ابن عباس رضی الله عنهما می گوید: نبی اکرم صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: «پس به همین خاطر است که مردم بین صفا و مروه، سعی می کنند».

سرانجام هنگامی که مشرف بر کوه مروه شد، صدایی شنید. به خود گفت: ساکت باش. آنگاه خوب، گوش فرا داد. دوباره همان صدا را شنید. سپس گفت: صدایت را به گوشم رسانیدی. اگر می توانی به من، کمک کن. ناگهان، فرشته ای را کنار جایگاه زمزم دید که با پایش و یا بالش به زمین می زند تا اینکه آب، بیرون آمد. سپس هاجر، آب را جمع کرد و با دستش، جلوی آن را گرفت. و از آن آب، بر می داشت و در مشک می ریخت. و پس از هر بار برداشتن، آب همچنان فوران می کرد.

ابن عباس رضی الله عنهما می گوید: نبی اکرم صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: «خداوند، مادر اسماعیل را رحمت کند، اگر او زمزم را رها می کرد» یا اینکه فرمود: «اگر او از آن آب برنمی داشت، زمزم، چشمه ای جاری و روان می شد».

راوی می گوید: او آب نوشید و فرزندش را شیر داد. فرشته به او گفت: از هلاک شدن، نترسید. زیرا اینجا خانة خداست که این پسر و پدر، آنرا خواهند ساخت. و خداوند، دوستانش را ضایع نمی گرداند. گفتنی است که جای خانه کعبه، زمینی مرتفع و تپه مانندی بود که سیل، از چپ و راست آن، می گذشت.

هاجر این گونه، زندگی می کرد تا اینکه عده ای از قبیلة جرهم که از راه کداء می آمدند، در قسمت پایین مکه، توقف کردند. و پرنده ای را که غالبا دور آب می گردد، در آنجا دیدند و گفتند: این پرنده، اطراف آب، دور می زند. و از زمانی که ما این رودخانه را می شناسیم، آبی در آن، وجود نداشته است. سپس، یک یا دو نفر را فرستادند. ناگهان، آنان آب دیدند و برگشتند و خبر آب را برایشان آوردند. آنان بسوی آب رفتند و در کنار آب، مادر اسماعیل را دیدند. به او گفتند: آیا به ما اجازه می دهی که نزد تو بمانیم؟ گفت: بلی. ولی شما هیچگونه حقی از آب ندارید. گفتند: باشد.

ابن عباس رضی الله عنهما می گوید: نبی اکرم صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: «مادر اسماعیل که انس گرفتن با مردم را دوست داشت، پیشنهاد آنان را پذیرفت. آنها هم در آنجا توقف کردند و کسانی را برای آوردن خانواده هایشان فرستادند. آنان نیز آمدند و در آنجا سکونت گزیدند طوریکه چند خانواده از قبیلة جرهم در آنجا جمع شدند.

اسماعیل علیه السلام رشد کرد و نوجوان گردید و عربی را از آنان، فرا گرفت. در این هنگام، مورد پسند آنان واقع شد و آنها او را انسانی با ارزش می دانستند. لذا هنگامی که به سن بلوغ رسید، یکی از دخترانشان را به نکاح او در آوردند. و پس از مدتی، مادر اسماعیل، فوت کرد.1

سر انجام، بعد از ازدواج اسماعیل، ابراهیم علیه السلام آمد تا خانواده اش را که بخاطر خدا، رها کرده بود، سر بزند. پس به خانة اسماعیل آمد ولی او آنجا نبود. از همسرش دربارة او پرسید. همسرش گفت: برای کسب رزق ما، بیرون رفته است. سپس، ابراهیم علیه السلام جویای وضع معیشتی و زندگی آنان شد. گفت: وضع ما خیلی بد است. در تنگنا و سختی بسر می بریم. و خلاصه اینکه زبان شکوه گشود. ابراهیم علیه السلام گفت: هنگامی که همسرت آمد، به او سلام برسان و بگو تا آستانة دروازة خانه اش را تغییر دهد. هنگامی که اسماعیل آمد، بوی آشنایی، احساس کرد. لذا پرسید: آیا کسی نزد شما آمده است؟ گفت: بلی. پیرمردی چنین و چنان، نزد ما آمد و سراغ تو را گرفت. به او گفتم که تو کجا رفته ای. و همچنین از وضع زندگی ما پرسید. به او گفتم که در سختی و مشقت بسر می بریم. اسماعیل گفت: آیا به تو سفارشی کرد؟ گفت: بلی، به من دستور داد که به تو سلام برسانم و گفت: آستانة درب خانه ات را عوض کن. اسماعیل گفت: او پدر من است و دستور داده است تا از تو جدا شوم. پس نزد خانواده ات برو. اینگونه او را طلاق داد و با زنی دیگر از آن قبیله، ازدواج کرد. ابراهیم علیه السلام برای مدتی که خدا می خواست، نزد آنان نیامد. سپس آمد و بار دیگر، اسماعیل را نیافت. نزد همسرش رفت و سراغ اسماعیل را گرفت. گفت: به طلب روزی، بیرون رفته است. پرسید: حال شما چطور است؟ و جویای وضع معیشتی و زندگی آنان شد. گفت: ما در رفاه و آسایش بسر می بریم و خدا را ستایش نمود. ابراهیم پرسید: غذای شما چیست؟ گفت: گوشت. پرسید: آشامیدنی شما چیست؟ گفت: آب. ابراهیم علیه السلام دعا کرد و گفت: خدایا! در گوشت و آب آنان، برکت عنایت فرما.

رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: «آن زمان، در مکه، حبوباتی وجود نداشت وگر نه برای آنها نیز دعای برکت می نمود. بدینجهت هرکس، بیرون از مکه، تنها به خوردن گوشت و آب اکتفا کند، برایش ناسازگار خواهد شد».

ابراهیم علیه السلام گفت: هنگامی که همسرت آمد، به او سلام برسان و بگو: آستانة در خانه ات را محکم نگه دار. وقتی که اسماعیل آمد، پرسید: آیا کسی نزد شما آمده است؟ گفت: بلی، پیرمردی خوش قیافه نزد ما آمد که دارای چنین صفات خوبی بود. آنگاه، سراغ تو را گرفت. به او گفتم که تو کجا رفته ای. سپس از وضع زندگی ما پرسید. به او گفتم که ما در آسایش بسرمی بریم. اسماعیل پرسید: آیا به تو وصیتی کرد؟ گفت: بلی، به تو سلام رساند و دستور داد تا آستانة درب خانه ات را محکم نگه داری. گفت: او پدر من بوده است و منظور از آستانة در، تویی. به من دستور داده است تا با تو زندگی کنم.

سپس، ابراهیم علیه السلام برای مدتی که خدا می خواست نزد آنان نیامد. بعد از آن، زمانی آمد که اسماعیل، نزدیک زمزم و زیر درخت بزرگ، مشغول تراشیدن و ساختن تیری بود. هنگامی که پدرش را دید، برخاست و بسوی او رفت. و رفتاری را که شایستة پدر نسبت به فرزند، و فرزند، نسبت به پدر بود، انجام دادند. سپس، ابراهیم علیه السلام گفت: ای اسماعیل! خداوند مرا به انجام کاری، امر کرده است. اسماعیل گفت: آنچه را که پرودگارت به تو دستور داده است، انجام بده. گفت: آیا تو به من کمک می کنی؟ گفت: کمک ات می کنم. گفت: همانا خداوند به من دستور داده است تا اینجا خانه ای بسازم. و با دستش به سوی تپه های مرتفع اطرافش، اشاره کرد. راوی می گوید: اینجا بود که پایه های خانة خدا را بنا نهادند. اسماعیل علیه السلام سنگ می آورد و ابراهیم علیه السلام بنایی می کرد. و هنگامی که دیوارهای آن، بالا می آمد، اسماعیل این سنگ (که به مقام ابراهیم علیه السلام معروف است) را آورد و ابراهیم علیه السلام بر آن، ایستاد و بنایی می کرد و اسماعیل به او سنگ می داد. و هر دو چنین دعا می کردند { ربنا تقبل منا إنک أنت السمیع العلیم } یعنی پرودگارا! از ما بپذیر. همانا تو شنوا و دانایی (1) .

عبد المطلب وحفر مجدد چاه زمزم

__________

(1) ... صحیح بخارى(3364)

همچنانکه ذکر نمودیم ، خداوند زمزم را از جوشش انداخت وخشک کرد، به طوری که مکان آن نیز محو گردید، وتا دوران عبد المطلب جد بزرگوار رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم مخفی بود؛ عبد المطلب شبی در خواب دید که به او گفته می شود: «بره» (یکی از نامهای زمزم است) را حفر کن، وفردا باز در خواب دید، که به او می گویند: «مضنونه» (از نامهای زمزم است) را حفر کن، در روز سوم نیز به گفته شد: «طیبه» (نام دیگر زمزم) را حفر کن، ودر روز چهارم در خواب دید که به او گفته شد: «زمزم» را حفر کن.آنگاه در خواب جایگاه زمزم به وی نشان داده شد.

پس عبد المطلب قریش را در جریان گذاشت، وآنگاه خود با کمک فرزندش «حارث» همان نقطه ی خاص را حفر کردند، بعد از اینکه مقداری حفر نمودند؛ ناگهان آب فواره زد وبالا آمد؛ وچشمه ی زمزم بار دیگر ظاهر شد، و عبد المطلب در کنار آن حوضی ساخت، و حاجیان وزایران خانه ی خدا از آب زمزم می نوشیدند، وسقایت حاجیان را به عهده گرفت، ودر هنگام ظهور اسلام سقایت حجاج در دست عباس بن عبد المطلب، عموی پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم بود (1)

چاه زمزم وسرچشمه های آن

بیش از پنج هزار سال؛ از ظهور آب گوارا و شفا بخش زمزم ، از زمان حضرت اسماعیل علیه السلام تا کنون می گذرد،

__________

(1) ... اخبار مکه فاکهی(1/13) واخبار مکه ازرقی (2/44) وبدایه ونهایه ابن کثیر (2/321) وسبل الهدى (1/187-189) وروض الأنف سهیلى (1/166).

واز زمان حفر دوباره در زمان عبدالمطلب تا کنون حاجیان از آن بهره مند می شوند،چاه زمزم در قرب کعبه مشرفه واقع است، اما اکنون در طبقه زیر زمینی مطاف در عمق 56/1 متری قرار دارد، ودر فاصله نزدیک کعبه ومقام ابراهیم؛ در سمت چپ، سنگی دایره ای شکل قرار دارد که بر آن نوشته شده: « بئر زمزم»(چاه زمزم).بعد از توسعه ی جدید حرم در دوران ملک فهد پاشاه سعودی؛ سالن های جداگانه ای برای زنان ومردان، در طبقه زیر زمین مطاف ساخته شده وزائران از آن شیرهای آب که آنجا نصب شده استفاده می کنند.

چشمه های که چاه زمزم را تغذیه می کنند؛ عبارت از سه چشمه است:

- چشمه ای در مقابل رکن اسود(حجر الاسود).

- وچشمه ای در مقابل کوه ابو قبیس وصفا.

- وچشمه سومی در مقابل مروه قرار دارد. (1)

در سال 1400 هجری شمسی، تیمی از مهندسین به سرپرستی مهندس یحیی کوشک؛ هنگام پاکسازی چاه زمزم؛ توانستند که اندازه های دقیقی از عمق چاه زمزم وهمچنین سرچشمه های آن بدست آورند.

مهندس یحیی کوشک می گوید:

سرچشمه اصلی چاه زمزم؛ از سمت کعبه؛ از طرف حجر الاسود است که طول آن 45 سم وارتفاع آن 30 سم است، وبیشترین آب از همین ناحیه می جوشد. سرچشمه دومی آب زمزم؛ روزنه ای بزرگی در جهت مکبریه (اجیاد) می باشد، که طول آن 70 سم است، ودر داخل به دوشاخه تقسیم می شود، وارتفاع آن 30 سم است، وهمچنین روزنه ها وسرچشمه های کوچکی نیز در بین سنگهای دیواره های چاه قرار دارد، که آب از بین آنها نیز بیرون می آید، پنج تا از اینها در بین دو سر چشمه وروزنه ی اساسی قرار دارند که به اندازه ی یک متر است، همچنین 21 روزنه ی دیگر وجود دارد که از کنار روزنه ی اصلی آغاز می شود، وبه سمت کوه ابی قبیس وصفا می باشد. (2)

نامهای زمزم

__________

(1) اخبارمکه ازرقی(2/61) واخبارمکه فاکهی (2/74) وفضل ماء زمزم، سائد بکداش (ص 36)

(2) زمزم، یحیی کوشک(ص61) وفضل زمزم بکداش (ص37).

آب زمزم؛ نامهای زیادی دارد، وکثرت اسم بر شرف وبزرگی مسمی دلالت می کند، از آنجایی که آب زمزم بهترین آب بر روی زمین است؛ وآب شفا بخش ومبارکی است، دارای اسامی بسیاری می باشد، از نامهای آن:

برکه، بره، بشری، هزمه جبریل، حفیره عبدالمطلب،طیبه، مضنونه، سقیا اسماعیل، نافعه، میمونه، صافیه، شباعه، طاهره، ظبیه ...می باشد (1)

فضایل آب زمزم

در باره ی اهمیت وفضیلت آب زمزم؛ وفضیلت نوشیدن آن روایات بسیاری از پیامبر بزرگوار اسلام حضرت محمد صلی الله علیه وآله وسلم نقل شده است که ما در اینجا به برخی از آن روایات اشاره می کنیم:

* ابوذر رضی الله عنه می گوید: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: « إنها مبارکة، إنها طعام طعم ؛ زمزم، آب مبارکی است، وغذایی است که گرسنه را سیر می کند». (2)

* در روایت دیگر آمده است: « زمزم؛ غذایی برای گرسنه، وشفایی برای بیماری است» (3)

* وعبد الله بن عباس می گوید: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم فرمود:« آب زمزم، بهترین آب روی زمین است» (4)

__________

(1) ر.ک. فضل ماء زمزم (ص41) وسبل الهدی (1/185) واخبار مکه فاکهی(2/68).

(2) امام مسلم در کتاب صحیح (2473) روایت کرده است، این حدیث طولانی است، در آن داستان ابوذر ذکر شده که وی بمدت یکماه در مکه پنهان بود؛ وبجز آب زمزم، آب و غذایی نداشت.

(3) طبرانی در معجم کبیر (11167) واوسط(3912) روایت کرده است.

(4) طبرانی در معجم صغیر (295)وبیهقی درسنن کبری (5/147) روایت کرده اند.

عبد الله بن عباس رضی الله عنهما روایت می کند که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم فرمود:« آب زمزم برای آن چیزی است که نوشیده شود، پس اگر برای طلب شفا ، آن را نوشیدی، خداوند به توشفا می بخشد، واگر برای سیر شدن نوشیدی؛ خداوند تو را سیر می گرداند، واگر برای رفع تشنگی نوشیدی؛ خداوند تشنگی تو را برطرف می سازد، آن گودال جبریل، ونوشیدنی خداوند برای حضرت اسماعیل است. (1)

ویژگیهای آب زمزم

1-آب زمزم از نظر ترکیب دارای ویژگی خاصی است، از زمان بوجود آمدنش تا کنون دارای ترکیبات معدنی یکسان بوده است،علیرغم استفاده مدام از آب زمزم تا به حال این چاه خشک نشده است.

مهندس سامی عنقاوی مدیر مرکز(ابحاث) تحقیقات حج می گوید: ما در هنگام توسعه جدید حرم؛ مشغول حفاری چاه زمزم بودیم، هر چه آب را بیرون پمپاژ می کردیم، باز جوشش آب بیشتر می شد، ناچار شدیم سه پمپ بزرگ برای تخلیه آب نصب کنیم، تا اینکه بتوانیم اساس آن را پایه ریزی کنیم، آنگاه از سر چشمه های اصلی زمزم نمونه برداشتیم، تا آزمایشهای لازم را به عمل آوریم که آیا حاوی میکرب است؟ یا خیر؟ بنابر این به این نتیجه رسیدیم که خالی از میکرب می باشد، و یک عدد میکرب هم در آن نیافتیم! پاک وتمییز است، ولی گاهی اوقات هنگام استفاده از آب زمزم که در گالون یا دلو ریخته می شود؛ یا از کانال لوله کشی عبور می کند،امکان آلوده شدن دارد، اما خود آب در ذات خودش هیچ گونه آلودگی یا میکرب ندارد، واین ویژگی آب زمزم است. (2)

2- آب زمزم بهترین آب روی زمین است.

این بخشی از حدیث پیامبر خدا صلی الله علیه وآله وسلم است که در صفحات گذشته ذکر نمودیم.

3- آب زمزم بوسیله ی امین وحی حضرت جبریل علیه السلام برای نوشیدن پیامبر گرامی حضرت اسماعیل علیه السلام آشکار شده است.

__________

(1) حاکم در مستدرک (1/646) ودار قطنی در سنن(2/289)روایت کرده اند.

(2) ماء زمزم معجزات واسرار(ص55)

4-آب زمزم در مقدس ترین سرزمین ودر کنار خانه ی خدا، در حرم مکه، نزد رکن ومقام جوشیده است.

5- آب زمزم؛ آبی است که قلب مطهر مصطفی صلی الله علیه وآله وسلم را با آن شستشو داده اند.

انس بن مالک رضی الله عنه می گوید: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم (در دوران کودکی) با کودکان مشغول بازی بود، جبریل علیه السلام آمد، او را گرفت وخواباند، سپس سینه اش را شکافت....آنگاه آن را با آب زمزم؛ در تشت طلایی شستشو داد.... (1)

همچنین در واقعه ی اسراء ومعراج؛ قلب پاک رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم با آب زمزم شستشو داده شده است. در حدیث آمده : «...جبریل آمد، آنگاه سینه ام را شکافت، سپس با آب زمزم شست...» (2)

6- آب زمزم از آیات بینات( نشانه های واضح) ومعجزات الهی در حرم مکه می باشد؛ که از زمان حضرت اسماعیل علیه السلام تا کنون این چاه جریان داشته وسالی صدها هزار نفر از آن بهره برداری می کنند.

7- آب زمزم؛ آبی است که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم آب دهان مبارکشان را در آن انداخته اند، وبه برکت آن افزوده شده است.

عبدالله بن عباس می گوید: « رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم کنار چاه زمزم تشریف آوردند، پس دلو آبی را برای ایشان کشیدیم، نوشیدند، سپس در آن آب دهان انداختند، آنگاه ما آن آب را چاه زمزم ریختیم....» (3)

در روایت دیگر :

«آنگاه نوشیدند ومضمضه کردند، سپس آب دهان خود را در دلو انداختند، آنگاه دستور دادند آن را درون چاه بریزند» (4)

وائل بن حجر می گوید:

«

__________

(1) صحیح مسلم (261)

(2) صحیح بخاری(349) وهمچنین به فتح الباری (1/460و13/481) رجوع شود.

(3) امام احمد (1/372) روایت کرده است، واسنادش صحیح می باشد.

(4) ازرقی در اخبارمکه (2/54) بصورت مرسل آورده است، به معجم کبیر طبرانی (10972) ونصب الرایه(3/99) رجوع شود.

دلوی از آب زمزم،خدمت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم آورده شد، پس مضمضه (آب را در دهان) کردند، آنگاه آب دهان را در آن انداخت،(سپس در چاه ریخت) (1) از بوی مشک خوشبوتر بود، (2) (بوی مشک از آن برخاست». (3)

ودر روایت دیگر آمده: « پس نوشید، سپس وضو گرفت،

ومضمضه کرد، آنگاه در دلو ریخت...» (4)

پس برکت وخاصیت آب دهان مبارک رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم بر برکت وخاصیت زمزم افزوده است.

8- آب زمزم غذایی برای گرسنه است، خداوند این ویژگی را در آب زمزم قرار داده است که گرسنه را سیر می گرداند، وجای غذا را می گیرد، از داستان هاجر واسماعیل علیهما السلام چنین می فهمیم که خداوند این آب مبارک را غذا وآب آنان قرار داده بود.

حافظ ابن حجر می گوید: در حدیث ذکر شده که هاجر بر همان حال خودش بود تا اینکه کاروانی از قبیله ی جرهم از آنجا گذر کردند.....از این دانسته می شود که هاجر با آب زمزم خود را تغذیه می نمود، و او را از غذا وآب بی نیاز می کرد. (5)

__________

(1) مسند احمد(4/315) ومعجم کبیر طبرانی (22/51)

(2) امام احمد (4/318) وابن ماجه(659) روایت کرده اند،وحسن می باشد.

(3) امام احمد (4/318) وابن ماجه(659) روایت کرده اند،وحسن می باشد.

(4) مسند حمیدی(886)

(5) فتح الباری (6/403)

ودر داستان مسلمان شدن ابوذر آمده است که وی بمدت یکماه در مکه میان پرده کعبه پنهان بود، ومی خواست که با پیامبر خدا ملاقات کند، ودر این مدت فقط از آب زمزم می نوشید، ابوذر می گوید: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم با یارش آمد وحجر اسود را استلام کرد، سپس خانه کعبه را طواف نمود، آنگاه نماز خواند، هنگامی که از نمازش فارغ شد، عرض کردم: السلام علیک یا رسول الله، فرمود: « وعلیک ورحمة الله» سپس فرمود:« چه کسی هستی؟» عرض کردم: از قبیله ی غفار ....سپس فرمود: « از چه مدت تو در اینجا بودی؟» عرض کردم: از 30 شبانه روز، فرمود:« چه کسی به تو غذا می داد؟» عرض کردم: غذایی جز آب زمزم نداشتم، وچنان چاق وفربه شده ام که گوشت شکمم از فربهی روی هم خمیده است، وهیچ اثری از گرسنگی در بدنم احساس نمی کنم. فرمود:« آری، آن آب مبارکی است، وآن غذایی برای گرسنه است». (1)

امام ابن قیم در کتاب زاد المعاد می نویسد: من کسی را دیدم که ایام زیادی؛ تقریبا یکماه ونیم یا بیشتر فقط با آب زمزم تغذیه می نمود، واصلا احساس گرسنگی نمی کرد، وهمراه با سایر مردم نیز طواف می کرد، وبه من گفت: گاهی اوقات تا چهل روز به همین حالت باقی می مانم. (2)

9- آب زمزم شفای هر دردی است

خداوند بزرگ در این آب مبارک ، خاصیت شفا بخش را قرار داده است، پس کسی که به نیت شفا این آب را بنوشد؛ خداوند تبارک وتعالی او را از هر بیماری شفا می بخشد.در حدیث گذشت که: « زمزم بهترین آب روی زمین است، غذایی برای گرسنه و شفای بیماری است».

ابوذر رضی الله عنه روایت میکند که رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فرمود:« زمزم، غذایی برای گرسنه، وشفای بیماری است» (3)

__________

(1) صحیح مسلم (2473)

(2) زاد المعاد(4/356)

(3) بزار روایت کرده است (ترغیب وترهیب منذری 2/209)

ودر دنباله ی حدیث ابوذر که امام مسلم روایت کرده است :« إنها مبارکة، إنها طعام طعم » حافظ ابن حجر می گوید: طیالسی افزوده است: « وشفاء سقم» (وشفای هر بیماری است) (1)

لفظ حدیث: «شفاء سقم» شفای بیماری است، هر بیماری را شامل می شود.

وهمچنین حدیثی که ابن عباس از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم روایت نموده:« زمزم برای آن چیزی است که نوشیده شود،اگر برای طلب شفا نوشیدی، خداوند تو را شفا می بخشد...» (2)

حضرت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم آب زمزم را به بیماران می داد، وبر آنان می پاشید. (3) . صحابی بزرگوار عبد الله بن عباس رضی الله عنهما؛ آب زمزم را برای شفا از هر دردی می نوشید، وچنین دعا می نمود:« اللهم إنی أسالک علما نافعا ورزقا واسعا وشفاء من کل داء» (4)

امام ابن قیم می گوید:« من استشفا با آب زمزم را آزموده ام، وبرای بیماریهای مختلفی نوشیده ام؛ با فرمان خدا شفا یافتم» (5)

 

آداب نوشیدن آب زمزم

- آب زمزم بهترین آب روی زمین است، و نوشیدن آن آدابی دارد:

- مستحب است که در آغاز بسم الله بگوید.

- با دست راست بنوشد.

- ایستاده و رو به قبله بنوشد (6)

- هنگام نوشیدن نیت داشته باشد.

- با سه نفس بنوشد.

- بعد از نوشیدن الحمدلله بگوید.

- «تضلع» (بسیار نوشیدن) یعنی: آنقدر بنوشد وسیراب شود تا آنکه آب به اضلاع (دنده ها)برسد.

 

فواید نوشیدن زمزم

__________

(1) فتح الباری(3/493)

(2) مستدرک حاکم(1/(646) وسنن دار قطنی (2/289)

(3) اخبار مکه فاکهی(2/49)و سنن کبری بیهقی (5/202)

(4) مستدرک حاکم(1/473)

(5) زاد المعاد (4/320)

 

(6) فقها در باره ی نوشیدن زمزم بحالت نشسته ویا ایستاده اختلاف نظر دارند، وراجح این است که نشسته وایستاده هر دو جایز است.

آب زمزم دارای فواید بسیاری است، واز آنجایی که بهترین آب روی زمین است، باید آنقدر نوشید که سیراب شد، از فواید آب زمزم این است که خستگی را از بین می برد، مشاهده می کنیم که حجاج بعد طواف وخستگی هنگامی که آب زمزم را می نوشند، احساس خستگی از آنان دور می شود وفعال تر می شوند.

همچنین از دیگرفوایدش این است که سبب تقویت بدن، بخصوص زانو ومفاصل می گردد.

حضرت عبد الله بن عباس رضی الله عنهما می گوید:

«هیچ کسی نمی توانست در دویدن از اهل مکه سبقت بجوید، وهر کس با آنان کشتی می گرفت،او را به زمین می انداختند، واهل مکه هیچ گاه دچار زانو درد نمی شدند؛ تا اینکه از آب زمزم روی گردان شدند، آنگاه بیماری به پاهایشان سرایت کرد وناتوان شدند». (1)

وهمان گونه که در حدیث آمده است:« آب زمزم برای آنچه که نوشیده شود، می باشد» در زندگی نامه بسیاری از علمای مشهور نوشته شده که آنان آب زمزم را برای علم فراوان وحافظه ی قوی نوشیده اند وبه مرادشان رسیده اند.

پس برای هر مقصد ومرادی که آب زمزم نوشیده شود به اذن الهی آن مراد ومقصد برآورده می شود، ولیکن به نیت واخلاص شخص بستگی دارد.

آب زمزم بهترین تحفه ای است که از مکه آورده می شود، وبهترین هدیه ای که به مهمان داده می شود.

از اسرار آب زمزم

از اسرار ومعجزه الهی در آب زمزم این است که دارای نیرو ومعادن بسیاری است، ودرصد بالایی از کلرید سودیوم دارد که به 18% می رسد؛ واین سبب می شود که هنگام نوشیدن کمی احساس نمکین بودن داشته باشد، ولی با این وجود شخصی که می نوشد در آن هنگام هیچ گونه شور ونمکین بودن را احساس نمی کند.

زمزم؛ چنان ترکیب خاصی دارد که با مرور زمان هرگز مزه ورنگ وبویش تغییر نمی کند، وهیچ گونه میکرب وباکتری به آن راه ندارد.

شگفتیهای آب زمزم

__________

(1) اخبارمکه فاکهی(2/46)

هرچند که برخی کوشش نموده اندکه آبهای معدنی شبیه ترکیبات آب زمزم بسازندولی تمام تلاش وسعی آنان بیهوده بوداست زیراکه آب زمزم ویژگی خاص دارد که خداوند درآن قرار داده است.

وعلم به اثبات رسانده که آب زمزم باتمام آبهای جهان فرق دارد،باوجود دانسته شدن برخی ازمکونات(عناصرسازنده)خداوند ویژگی خاصی درآن قرار داده وسری در آن نهفته است که به آن پی نبرده اند دکتر محمد عزت مهدی استاد علم زمین شناسی درانستیتو تحقیقات زیست شناسی دانشگاه عین شمس قاهره,طی تحقیقاتی که درسالهای اخیرانجام داده است به این نتیجه رسیده که آب زمزم ویژگی های منحصر به فرد دارد که آن را از سایر آبهای جهان ممیز می گرداند.

برخی ازویژگی های که به آن اشاره نموده عبارت است از اینکه:

آب زمزم هرگز بد بو وگندیده نمی شود, مزه,رنگ وبوی آن هرگزتغیرنمی کند,وشبیه عسل می باشدکه عوامل آب وهوا بر آن تأثیر نمی گذارد، بر عکس تمام آبهای دیگر، مانند آب نهرها، دریاها، باران، وآبهای زیر زمینی،وسبب آن نیز به ترکیبات وعناصر شیمیایی آن بر می گردد که مانع رشد وفعالیت میکرب وباکتری وقارچها می شود.

افزون بر آن آب زمزم بهترین وعظیم ترین آب معدنی است که در سطح جهان برای علاج وشفا از آن استفاده می شود.

از اسرار وشگفتیهای دیگر زمزم این است که با وجود اینکه دارای املاح زیادی است طعم آن شیرین است، وهنگام نوشیدن شور بودنش محسوس نمی شود، اگر این نسبت املاح که در آب زمزم وجود دارد در آب دیگری وجود می داشت هرگز قابل شرب نبود. (1)

آب زمزم در آزمایشگاههای جهانی

__________

(1) ماء زمزم اسرار ومعجزات (ص 24)

آب زمزم معجزه الهی است که سالانه بیش از صدها هزار نفر آز آن می نوشند، در سال 1971 میلادی در زمان حکومت ملک فیصل پادشاه عربستان؛ یک پزشک مصری چنین ادعا نمود که آب زمزم برای آشامیدن مناسب نیست، زیرا که کعبه در گودی وپایین تر از سطح دریا ودر مرکز شهر مکه واقع شده است، بنابراین فاضلاب های مکه همه بسوی چاه زمزم سرازیر می شود وآن را آلوده می سازد.

پس هنگامی که شاه فیصل از این موضوع آگاه شد؛ بلا فاصله دستور داد تا وزارت کشاورزی ومنابع آبی نمونه ای از آب زمزم را جهت آزمایش وصحت قابل شرب بودنش را به آزمایشگاههای اروپا ارسال نمایند این وزارتخانه تصفیه خانه ها ونیروگاههای موجود درجده را موظف نموده تا این کار را به انجام برسانند؛ ومهندس معین الدین احمد که به عنوان مهندس شیمی کارمند وزارت کشاورزی بود؛ موظف گردید که این امر را به انجام برساند.

مهندس معین الدین می گوید:

بخاطر دارم که آن زمان هیچ تصوری راجع به این که آب چاه ممکن است به چه صورت باشد؛ را نداشتم,.. هنگامی که به چاه رسیدیم؛ برایم مشکل بود باور کنم که این چاه که به اندازه یک حوض بود؛ وابعادی در حدود 18 در 14 فوت داشت، وهرساله حاجیان به اندازه میلیونها گالن آب ازآن برداشت می کنند همان چاهی است که قرنها پیش در

زمان حضرت ابراهیم علیه السلام بوجود آمده است تحقیقاتم را با اندازه گرفتن ابعاد چاه شروع کردم،سپس از دستیارم خواستم تا عمق چاه را به من نشان دهد،وی ابتدا غسل وخود را تطهیر نمود،سپس به داخل چاه رفت وایستاد، سطح آب چاه درست تا بالای شانه هایش بود؛سپس برای یافتن هر گونه مجرا ولوله ای که آب را به داخل چاه بیاورد،از یک طرف به طرف دیگر چاه رفت،ولی موفق به یافتن هیچ مجرایی نشد،فکر دیگری ب ذهنم رسید،وآن اینکه ما می توانستیم به وسیله پمپ بزرگی که در چاه نصب شده بود، وبرای ذخیره کردن آب زمزم در مخزن می بود؛ آب را به سرعت کنار بزنیم، بدین صورت عمق آب موجود در چاه کم می شد ومی توانستیم مجرا دخول آب را مشاهده کنیم؛ ولی تعجب آور بود که در زمان پمپاژ کردن آب،چیزی مشاهده نکردیم، اما من به این مسئله واقف بودم که این روش راه حل یافتن ورودی آب به چاه است،لذا تصمیم گرفتیم دوباره این مرحله را تکرار نماییم، ولی این بار به دستیارم گفتم که د یک جا بایستد،وبا دقت هر اتفاق غیر معمول را در نظر بگیرد، او پس از مدتی دستانش را بلند کرد وفریاد زد: الحمد لله یافتم، سپس گفت: در بستر چاه حرکت شنها در زیر پایم؛ مکانی را که آب از آن تراوش می کند،احساس می کنم، آنگاه او در اطراف چاه قدم زد وهمان پدیده را جای جای چاه احساس

نمود، در واقع تراوش آب به چاه بطور یک نواخت درهر نقطه از بستر آن وجود داشت وباعث می شد تا سطح آب ثابت بماند.

مهندس معین الدین می افزاید:

پس از تکمیل مشاهداتم نمونه هایی از آب چاه را جهت انجام آزمایشات در آزمایشگاههای اروپایی برداشتم، وقبل از ترک مکه؛ پرسشهایی را در مورد دیگر چاههای موجود در اطراف مکه از مقامات مسئول نمودم، وآنها اظهار داشتند که تمامی آن چاهها تقریبا خشک هستند.

پس از مراجعت به دفترم در جده یافته های خویش را برای مدیرم بازگو نمودم واو نیز با علاقه به آنها گوش می داد..

نتایج آزمایشات به عمل آمده بر روی نمونه های آب زمزم در اینجا واروپا تقریبا یکسان بود، وتنها اختلاف مشاهده شده بین آب زمزم ودیگر آبها در مقدار کلسیم ومنیزیم آن است، که این مقدار در آب زمزم کمی بیشتر بوده وشاید بدین علت باشد که این آب باعث رفع خستگی حاجیان می گردد، اما نکته ای که بیشتر حائز اهمیت می باشد این است که این آب محتوی فلوراید ودارای خاصیت میکرب کشی قوی می باشد، علاوه بر این نتایج آزمایشات به عمل آمده در اروپا نشان می دهد که این آب برای آشامیدن بسیار مفید است؛ از این رو اظهارات دکتر مصری کاملا رد شد.

هنگامی که نتایج آزمایشات به شاه فیصل گزارش شد، وی بسیار خرسند گردید ودستور داد این مطلب در مطبوعات اروپا منعکس گردد.

در هر حال این مسئله موهبتی شد تا از طریق این تحقیقات به ترکیبات شیمیایی آب زمزم پی ببریم ودر حقیقت هر چه بیشتر راجع به آب زمزم تحقیق نمایید شگفتیهای بیشتری را در آن مشاهده خواهید کرد؛ تا آنجا که خود به اعجاز آن پی خواهید برد، آبی که خداوند به عنوان هدیه به مؤمنانی که از دور دست برای زیارت به این بیابان مشرف می شوند؛ارزانی داشته است.

در اینجا برخی از ویژگیهای آب زمزم را به اجمال بیان می کنیم:

- علیرغم استفاده مداوم از آب زمزم تا به حال این چاه خشک نشده است.

- آب این چاه از زمان بوجود آمدن تا به حال دارای ترکیبات معدنی یکسان بوده است.

- به گفته زائرانی که برای مناسک حج وعمره به خانه خدا مشرف شده اند واز این آب نوشیده اند اذعان داشته اند که آشمیدن این آب باعث شادابی ورفع خستگی در آنان گردیده است.

- این آب در نقاط مختلف دنیا آزمایش شده ودارای تقاضای بالای در سطح جهان می باشد.

- هیچ گونه ترکیبات شیمیایی ویا کلر جهت ضد عفونی به این آب اضافه نشده است.

برخلاف چاههای دیگر هیچگونه رشد وزندگی گیاهی وجانوری در این چاه وجود ندارد، وعلیرغم آن که این موضوع خود باعث طعم بد وبوی نامطبوع آب می گردد؛اما آب زمزم بدینگونه نمی باشد. (1)

علاج با آب زمزم

آب زمزم بهترین آب روی زمین است، ورسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم آن را شفای بیماری نامیده اند، ورسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم آب زمزم را بر روی بیماران می ریخت وبه آنان می نوشاند.

امام ابن قیم رحمة الله علیه در طب نبوی می گوید:

من استشفا با آب زمزم را آزموده ام، وبرای بیماریهای مختلفی نوشیده ام؛ وبا فرمان خدا شفا یافته ام (2) در مکه ایامی بر من گذشت که در آنجا بیمار گشتم، وهیچ گونه دوا وطبیبی را نیافتم؛ پس با سوره ی فاتحه وآب زمزم خود را مداوا نمودم، بدین صورت که آب زمزم را بر می داشتم وچندین بار سوره فاتحه را بر آن می خواندم سپس می نوشیدم، بنابراین با آن بهبودی وشفای کامل یافتم، بعد از آن برای خیلی از بیماریها بر آن اعتماد می کردم وبهترین فایده از آن را می دیدم. (3)

سرگذشت خانم لیلی حلو مغربی؛ که به بیماری سرطان مبتلا بود، وپزشکان از معالجه اش ناتوان شده بودند؛ مشهور ومعروف است، که بوسیله آب زمزم کاملا شفا یافت، حکایت کامل آن در کتابها وروزنامه ها نوشته شده وهمچنین در سایت : رساله الاسلام، وسایتهای دیگر ذکر شده، ونوار کاست با صدای خودش نیز وجود دارد.

همچنین دهها افراد دیگر که از بیماری ضعف بینایی یا درد کلیه وغیره رنج می بردند با آب مبارک زمزم شفا یاب شده اند.

__________

(1) ماء زمزم معجزات واسرار(ص26)

(2) طب نبوی (ص393)

(3) طب نبوی (ص178)

از آنجایی که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم آب زمزم را شفای درد وبیماری نامیده اند ؛ به اغلب بیمارانی که به بنده مراجعه می کردند؛ نوشیدن آب زمزم را توصیه می نمودم، واکثرا نیز نتیجه مطلوبی می دیدند، بخصوص بیماری بود که از سنگ کلیه رنج می برد وپزشکان برایش عمل .جراحی تجویز کرده بودند؛ الحمد لله با آب زمزم وداروهایی طب نبوی، خداوند به وی شفا بخشید.

وهمچنین زن ومردی که از عقم ونازایی شکایت داشتند به فضل خداوند با آب زمزم وکثرت استغفار وتجویز برخی دارو از طب نبوی ؛ دارای نعمت فرزند گردیدند.